Mind the gap
Print
email
voor wie het nog niet weet: Mindfulness is een wetenschappelijk ondersteunde leer- en levensmethode die in Vlaanderen enkele jaren geleden door psychiater Edel Maex werd geïntroduceerd, die gebaseerd is op Oosterse meditatietechnieken en is aangepast aan de specifieke context van onze Westerse cultuur. De methode spitst zich toe op het zogenaamde 'bewuste handelen' en richt zich voornamelijk op de uitdagingen van het hedendaagse leven: de aanpak van stress, depressie en angst.
Via oefeningen worden mensen aangeleerd om afstand te nemen van het routineuze leven en meer opmerkzaam in het 'nu' te staan. Wie - en dat zijn steeds meer mensen - uit de vaart van zijn leven geslingerd wordt, of wie wil voorkomen dat dat zal gebeuren, leert opnieuw remmen en beseft dat hij niet slaafs hoeft te gehoorzamen aan al die zichtbare en onzichtbare meesters van het moderne leven.
Dankzij deze bewuste levenswijze krijgt het individu weer controle over zijn bestaan. Er ontstaat een hogere graad van tevredenheid, waardering en zelfzekerheid. Motivatie, concentratie, creativiteit en inzet nemen toe, en ga zo maar min of meer positief verder.
Niemand twijfelt nog aan de doeltreffendheid van deze mentale training die ook wordt omarmd door de geestelijke gezondheidszorg. Zowel de geneeskundige als de psychologische wereld is overtuigd van de heilzame werking. Al wordt duidelijk benadrukt dat de methode bijvoorbeeld een depressie niet kan genezen. Wel zorgt de cognitieve training ervoor dat mensen die vatbaar zijn voor negatieve gedachten, weerbaarder worden en dus minder gemakkelijk hervallen. In juni van dit jaar studeerde aan de Artevelde Hogeschool de eerste postgraduele lichting Mindfulness-trainers af.
Het is fantastisch dat al deze trainingen talloze mensen weer helpen om zichzelf te ontdekken.
Het is minder fantastisch dat het maatschappelijk en cultureel tot zo'n therapeutisch dieptepunt moest komen. Het succes betekent dat er ergens in deze samenleving iets cruciaal fout gaat.
Chinees koken
In deze context moet ik denken aan wat de bekende Amerikaans-Chinese chef Ken Hom me ooit zei. In de jaren negentig maakte Hom kookprogramma's voor de BBC. Hij leerde de Britten Chinees koken. In een mum van tijd werd hij enorm populair in het Verenigd Koninkrijk en - omdat alle kookprogramma's van de BBC nu eenmaal wereldwijd verkocht worden - daarna ook in de rest van Europa. Tijdens het gesprek liet de chef vallen dat hij in geen enkel ander land zo succesvol had kunnen worden als in het Verenigd Koninkrijk. Want: "Hoe slechter de keuken van een land, hoe meer er naar kookprogramma's wordt gekeken en hoe meer onze boeken worden verkocht. Daarom kennen ze me in China niet. Dat land heeft een grote, nog steeds levendige culinaire cultuur."
Je zou Homs Oosterse wijsheid, die met Westerse levenservaringen is gekruid, op de geestelijke cultuur kunnen transponeren. Hoe slechter het met onze geest is gesteld, hoe meer we ons door aanbiedingen van buitenaf laten verleiden. Kijkt u even mee rond. Psychofarmaca verkopen nog veel beter dan methodeboeken. Consultancy, coaching, relaxatietherapieën, ademhalingstechniekcursussen, twijfelachtige bachbloesemtherapieën, angstaanjagende goeroes die het positieve denken promoten: ze zijn big business. Toch blijft bij een groot deel van de mensen, ook van zij die op deze doe-het-zelfoplossingen een beroep doen, een sluimerende ontevredenheid aanwezig. Net als een moeilijk definieerbaar onbehagen.
Dat SOS Piet bovenaan in de top tien van de non-fictieboeken van 2009 prijkt en dat gastronomie op elk vlak goed lijkt te verkopen, zou sociologisch kunnen betekenen dat de gemiddelde Vlaming niet meer goed weet hoe hij goed en gezond kan koken. Dat het werk van Edel Maex In de maalstroom van het leven al maandenlang vlak boven of onder Piet Huysentruyt figureert, kan gelezen worden als een SOS aan de maatschappij: ook de voeding van de geest heeft behoefte aan nuttige tips.
Misschien weten wij, autonome individuen, toch niet goed hoe we met deze heerlijke maar tegelijkertijd gevaarlijke moderne tijd moeten omgaan. De godsdienst regeert het leven van de Westerse mens niet langer en toch lijken we ons nog voornamelijk te laten leiden door krachten die buiten onszelf liggen. God - en dus het antwoord op wat goed en slecht is - is dood. Maar de nieuwe religie hoeft toch heus niet Mindfulness te heten!
Zou het, in plaats van de geest aan de gezondheidszorg over te hevelen, niet veel raadzamer zijn als het publieke en politieke debat zou openstaan voor deze overduidelijke behoefte aan een moderne zingeving. Aan deze hunkering naar intensiteit en diepgang? Zodat, bijvoorbeeld, ook de drempel tot deze geesteshulpverlening wordt verlaagd: Mindfulness is een methode die, hoogstwaarschijnlijk ongewild, vooral de midden- en hogere sociale klassen aanspreekt.
Het is onmogelijk om de vinger te leggen op alle oorzaken van het gemis en de innerlijke verdeeldheid die zovele mensen vandaag ervaren. Wel is het duidelijk dat mensen, te midden van hun materieel comfort, behoefte hebben aan diepere, zingevende dimensies in hun leven. En dat de maatschappij hen onvoldoende steunt in die zoektocht naar een hedendaagse moraal. Want daar lijkt de grote, maatschappelijke onvrede ontegensprekelijk mee verbonden: met het individueel uitzoeken van wat nu goed of fout is, met het gebrek aan reflectie op het eigen leven, de ontbering van momenten waarop de mens zich bewust vragen stelt bij de gang van zijn leven, de afwezigheid van momenten waarop hij zijn handelingen aan zijn waarden en normen kan toetsen. Sterker: vaak kan de moderne mens zijn eigen waarden, normen, deugden en voorkeuren niet eens benoemen; om de eenvoudige reden dat hij, in deze razendsnelle mallemolen die het leven is, niet de tijd, de kans, de dapperheid, ... heeft om erbij stil te staan. Dat kun je hem moeilijk kwalijk nemen. Aan welke voorbeelden moet hij zich spiegelen? Even zag het ernaar uit dat de economische crisis voor een kentering in de mentaliteit zou zorgen. Want dat onzichtbare, economische krachten op de mens zulke destructieve gevolgen kon hebben, werd en wordt wereldwijd op pijnlijke wijze ervaren. Toch heeft de economische mokerslag de wereldleiders niet wakkergeschud. Dat de klimaattop in Kopenhagen is mislukt, heeft bijvoorbeeld alles met het eenzijdige economische denken te maken. Van ontwikkelingslanden tot ontwikkelde landen: allemaal laten ze hun discours leiden door de wetten van het geld. Waarden en deugden zoals rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid, duurzame gezondheid, respect voor de aarde, ... zijn en blijven van ondergeschikt belang.
Het is interessant om een verbinding te leggen met bepaalde trends die Herman Konings signaleert in zijn recent verschenen boek Latte Macchiato. Konings is psycholoog en trendwatcher en deze mix maakt hem tot een veelzeggende, symbolische woordvoerder van het moderne leven.
Opvallend is dat Konings in zijn bevindingen onrechtstreeks ook stuit op die schizofrenie, die innerlijke verdeeldheid, die zo eigen is aan de moderne mens. In de trends die ons handelen de komende tien jaar zullen bepalen, ziet hij eveneens dat de mens ontzettend graag wil meegaan met de tijd. En dat diezelfde mens tegelijkertijd ook wil teruggaan of stilstaan in de tijd.
Overal zindert de hunkering naar geestelijke slowfood. Naar een tragere, intensere en diepgravendere beleving van ons tijdelijke verblijf hier op aarde.
Zo voorspelt Konings - niet geheel verrassend - dat de auto als statussymbool heeft afgedaan, zelfs al rijdt u met een Porsche. Iedereen die het komende decennium maatschappelijk wil meetellen, dient over een modern geëquipeerde keuken te beschikken. In de hoek daarvan staat de nieuwste Nespressomachine: die spuugt in deze groene tijden wel de ene ecologisch onverantwoorde aluminiumcapsule na de andere, maar de koffie van Nespresso beschikt gelukkig over het AAA-label en het is voor de stijlgevoelige gastronoom een troost dat de koffieboeren een redelijke prijs voor hun bonen krijgen.
Geleasede koe
We koken, iPhone, laptop, steamer, sifon en keukenrobot binnen handbereik, samen met onze vrienden die almaar belangrijker worden in ons leven. In onze potten garen de billen van een geleasede kip en de melk die we door onze rijstpap op grootmoeders wijze roeren, is afkomstig van een geleasede koe.
We willen niet minder consumeren, maar anders. We, aldus Konings, 'consumanderen' en daarom steunen we kleinschalige, lokale boeren, want hun producten geven ons weer dat zoekgeraakte thuisgevoel en dankzij deze overzichtelijkheid hebben we de indruk dat we onze wereld weer wat meer onder controle hebben.
Impliciet ziet trendwatcher Herman Konings in het toekomstige gedrag van de consument eenzelfde tendens als die zich al enige tijd in het succes van Mindfulness manifesteert: in deze technologische en snelle maatschappij die we allemaal graag omarmen en die we in geen geval de rug willen toekeren, wordt het met de dag moeilijker om het heft in eigen handen te nemen en te houden. Daarom zoeken we onze eigen manieren om weer enige controle in ons leven te brengen. Daarom halen we authenticiteit in huis en denken we dat we zo zelf authentiek zijn.
Zelfs het leasen van een hele stal biologische koeien kan de onrustige mens niet helpen om onze eigen wortels weer te vinden. De authenticiteit die zich in dat back-to-the-basicsgedrag manifesteert, is immers opnieuw een product dat door de markt wordt gestuurd en opgedrongen. Ook deze 'echtheid' is een keuze die niet ontsproten is aan eigen, zelfgekozen waarden en beslissingen. De leaser van een koe conformeert zich immers opnieuw aan patronen die van hogerhand worden opgelegd en zal zich opnieuw bedrogen en gefrustreerd voelen.
Het succes van Mindfulness en de daarmee samenhangende nijpende, maatschappelijke behoefte aan een duurzamere en intensere invulling van het leven, bewijzen dat de leegte die de mens ervaart in geen geval wordt opgevuld met een directe behoeftebevrediging. Zo eenvoudig is de oplossing niet.
Ik weet niet wat de oplossing dan wel is. In elk geval niet God. En ook niet Mindfulness.
Maar zou het na 2009 niet hoog tijd zijn dat deze problematiek door de politiek en door het middenveld aangekaart en benoemd wordt?
Als almaar meer individuen de noodzaak voelen om trainingen te volgen die hen helpen om bewuster en intenser in het leven te staan, als almaar meer individuen zichzelf in vraag durven stellen, waarom doet de samenleving dat dan ook niet, op grote en gestructureerde schaal?
De godsdienst regeert het leven van de Westerse mens niet langer en toch lijken we ons nog voornamelijk te laten leiden door krachten die buiten onszelf liggen. God - en dus het antwoord op wat goed en slecht is - is dood. Maar de nieuwe religie hoeft toch heus niet Mindfulness te heten!
Dinsdag: Erwin Mortier over het 'cynische spel'
