‘Niet het aantal ruzies en de heftigheid van geschillen is doorslaggevend. Wel de vaardigheid om te verzoenen.’ Vooraanstaand primatoloog Frans de Waal weet alles over apen en hun vergevingsgezindheid. Hij heeft dus ook een tamelijk goed idee van de menselijke mechanismen om vrede te sluiten.

Tekst: Margot Vanderstraeten

Kranten staan doorgaans vol conflict. Toch verlangen mensen naar verzoening. Alleen verkoopt verzoening niet. Dat is een conflict op zich.

Natuurlijk hebben mensen behoefte aan goed nieuws. Maar goed nieuws is minder spannend.

Dat merk ik ook binnen mijn vakgebied. Ik zeg dit eigenlijk al mijn hele leven lang. Dat het me verbaast hoe weinig wetenschappelijk onderzoek, in welke discipline dan ook, naar het verzoeningsgedrag bij de mens wordt verricht. Wetenschappers die agressief gedrag onderzoeken, spitsen zich haast uitsluitend toe op de oorzaken ervan. Ze willen weten waarom mensen ruzie maken of elkaar in de haren vliegen. Als ze de oorzaken kunnen wegnemen, vervalt de agressie, denken ze. Met als pijnlijk gevolg dat we nog altijd amper iets weten over verzoening, terwijl de kennis van menselijke agressie onder wetenschappers etg groot is.

Ik begrijp die vooringenomenheid en die beperkte visie niet. Ik snap niet dat ze niet willen weten hoe het komt dat bepaalde mensen zich verzoenen en anderen niet, en welke factoren dat proces beïnvloeden. Vredesstrategieën zijn ontzettend belangrijk in een duurzame samenleving.

Gemeenschappen als die van apen bestaan bij gratie van een hoog ontwikkeld afkoelingssysteem dat maakt dat de gemoederen op een bepaald ogenblik bedaren. Dat is sociaal gedrag van de hoogste plank. En er valt uit deze sociale verfijning veel te leren.

Verzoening kan alleen plaats vinden als er een conflict is geweest. Dus het conflict voorkomen, is beter dan het genezen. Zou dat de redenering zijn?

Ja, maar in die redenering schuilt dus een hardnekkige misverstand: men denkt dat conflict per definitie slecht of negatief is. Conflict is overigens geen synoniem voor geweld, en agressie is al evenmin hetzelfde als geweld. Er bestaat een waaier aan agressievormen. Jammer genoeg wordt die nuance vaak over het hoofd gezien, zeker in onze samenleving waar men agressie liefst per definitie afkeurt.

Aan die moraallessen hebben we niets. Het is mijn mening dat agressie een essentieel onderdeel van elke sociale relatie is. Agressie is onvermijdelijk, of je dat nu graag hoort, of niet. En vrede hoeft niet onder alle omstandigheden de voorkeur te genieten. Niet bij apen. Niet bij mensen.

Ik geef een voorbeeld. In de Verenigde Staten werd door John Gottman onderzoek verricht naar het huwelijk. Een van de vragen luidde: maken huwelijken waarbinnen veel ruzie wordt gemaakt meer kans op falen dan huwelijken waarin amper conflict voorkomt? Het antwoord bleek ‘nee.’ Alles hangt van de vaardigheden van verzoening af. Reconciliatie is een mechanisme dat het huwelijk juist in stand kan houden, dat iedereen weer zijn juiste en vreedzame posities doet innemen. Kortom, niet de ruzies zijn doorslaggevend voor een duurzame en goede relatie, wel de bereidheid om zich te verzoenen.

Chimpansees, bonobo’s, makaken en andere apensoorten beschikken over die vaardigheid. Hoe doen zij dat: het weer goed maken?

Voor alle duidelijkheid: niet alleen primaten verzoenen zich. Nadat ik – en dat was nog in mijn Nederlandse periode tijdens de jaren zeventig – had ontdekt dat bonobo’s en chimpansees ruzies weer bijleggen, werden talrijke andere diersoorten ook op een eventueel verzoeningsgedrag bestudeerd. Honden, dolfijnen, olifanten, geiten, hyena’s, bepaalde vogels, … ze beschikken allemaal over die vaardigheid.

Vandaag zou het uitzonderlijke zijn om een soort ontdekken die zich niét verzoent. Die vondst zou meteen tot vragen oproepen over de organisatie van hun groepsleven.

Er is er één soort, tot nog toe, al is er nog onvoldoende onderzoek gebeurd. De huiskat. Dat zullen vele mensen niet graag horen. Telkens als ik deze voorlopige wetenschappelijke waarheid uitspreek, ontvang ik mails van kattenliefhebbers die thuis de uitzondering op de regel hebben rondlopen. Mensen willen hun huiskat zo graag als verzoeningsgezind zien. Maar een huiskat – en ik heb zelf altijd katten gehouden – is in wezen een solitaire jager, een dier dat er alleen op uittrekt. Terwijl verzoening alleen voorkomt in gemeenschappen die waardevolle relaties kennen, betrekkingen tussen individuen en partijen die elkaar nodig hebben. Hoe meer je elkaar nodig hebt, hoe groter de behoefte aan verzoening. Een solitair volwassen kat hoeft zich dus eigenlijk niet te verzoenen.

Boeiend is trouwens ook: hoe makkelijker er verzoend wordt, hoe meer conflicten er bestaan. Ruzie met een broer of zus heeft doorgaans minder ernstige consequenties dan ruzie met de buurman. Met je broer of zus leg je een conflict snel bij, en maak je ook weer snel opnieuw ruzie.

Maar hoé verzoenen apen zich?

Elke primatensoort heeft daarvoor zijn eigen rituelen. Ik zal bij de chimpansees blijven. Als het op conflict en conflictbeheersing aankomt, bestaat bij hen een groot verschil tussen mannen en vrouwen. De wereld van die twee seksen is op dit vlak zelfs geheel verschillend.

Mannelijke chimpansees steken een groot deel van hun agressie in zaken die met hun rang te maken hebben, en ze zijn hiërarchisch zeer sterk georganiseerd: de leider is de leider, en die heeft voorrechten maar ook bepaalde verplichtingen. Mannen maken veel ruzie, met vriend en vijand, maar ze leggen die ruzies ook heel snel en gemakkelijk weer bij. Nog geen tien minuten nadat ze een geschil hebben uitgevochten, is er een van de twee die, met een handgebaar, toenadering tot de ander zoekt. Er is oogcontact. Meestal volgt een omhelzing, dan een kus. En soms beginnen ze elkaar dan te vlooien.

 

 

 

Chimpanseeevrouwen hebben een andere strategie. Ze zijn niet bezig met status. Ze maken zelden of nooit ruzie met vriendinnen, met wie ze erg solidair zijn. En ze proberen elk conflict met een rivale te vermijden. Vrouwen maken een scherp onderscheid tussen vriend en vijand. Als rivalen toch ruzie maken, komt het nooit meer goed. Vrouwenchimpansees hebben een langer geheugen. Ze vergeten niet snel iets en blijven lang wrok koesteren.

Tussen mannen en vrouwen bestaat deze rivaliteit niet op de zelfde uitgesproken manier. Ruzies tussen de geslachten worden meestal snel weer bijgelegd, of ieder gaat zijn/haar eigen weg. Er zijn ook minder banden tussen mannen en vrouwen. Mannen trekken met elkaar op. Vrouwen ook.

In deze context herinner ik me een nogal gewaagde uitspraak van Golda Meir, voormalig premier van Israël . Ze zei ooit dat ze blij was dat oorlogen door mannen en niet door vrouwen werden gevoerd, omdat, zei ze, vrouwen niet goed zijn in verzoening. Er zit waarheid in die uitspraak. Anderzijds: vrouwen zijn beter in het vermijden van conflicten. Ze laten het zo ver niet komen. De zorg voor hun kinderen is hun grootste drijfveer om de vrede te behouden.

In verzoenen zit zoenen.

Zo is dat. Mensen kunnen het goed maken met een grapje, of ze bieden hun excuses aan, sturen bloemen, zorgen dat het lievelingsgerecht voor de ander klaar staat. Er is een heel palet om het goed te maken. Maar de kus is en blijft toch het verzoeningsgebaar bij uitstek. Als chimpansees zich verzoenen met een kus, gaat dat altijd gepaard met oogcontact. Zonder dat oogcontact lijken ze elkaar niet te vertrouwen.

Het is mogelijk dat zoenen een beschaafde en verfijnde vorm van bijten is. Ik zie in elk geval een gelijkenis tussen bijten en kussen. En ik houd van de gedachte dat de kus, door een steeds verfijndere beheersing van emoties en kaakspieren, uit het bijten is voortgekomen. Les extrêmes se touchent. Maar dat is een speculatie. Er bestaan theorieën die stellen dat de kus op de mond een uitvloeisel is van die moederdaad bij uitstek: voedsel voorkauwen en doorgeven aan het kroost. We weten het niet.

Kennen de chimpansees het fenomeen van de judaskus?

Ik heb ooit, in de chimpanseekolonie van Burgers’ Dierenpark in Arnhem, één chimpansee gekend die valse verzoeningen probeerde te bewerkstelligen. Het ging om een vrouw die meerdere malen een rivale probeerde te treffen, maar daar niet in slaagde omdat haar tegenstandster wist te ontsnappen. Na deze ruzie reikte ze haar naïeve tegenstandster vriendelijk de hand. Als de ander die hand aanvaardde, greep ze haar rivale en sloeg ze toe. Dat valse spel kon ze niet lang volhouden. Niemand vertrouwde haar nog. Ze moest wel veranderen om te overleven.

Ook zinloos geweld bestaat, voor zover we weten, bij chimpansees niet als gebruikelijk verschijnsel. De primaten leven in kleine gemeenschappen. Dat is een groot verschil met ons, mensen. Toen wij vroeger in kleine gemeenschappen van pakweg honderd leefden, zal er ook geen of amper zinloos geweld hebben bestaan. Men zou het niet hebben geaccepteerd. Dergelijke dissidenten schakelden zichzelf uit. Het probleem van vandaag is de demografie en de grote massa anonieme relaties in een samenleving. Die omstandigheden maken dat er nieuwe vormen van agressie en geweld ontstaan.

Als je een idee wilt krijgen van het verzoeningsgedrag van chimpansees kan ik je trouwens aanraden om naar Dawn of the planet of the apes te kijken, de film kwam dit jaar uit. Het is pure fictie. Er worden gelukkig geen echte apen ingezet. Alles dieren zijn zowel levensecht als nep, dankzij technologie en special effect. Als in een film echte volwassen apen spelen, worden ze altijd onder controle gehouden met een elektronische zapper die hen op uiterst gemene wijze schokken toedient, absoluut verwerpelijk. Chimpansees zijn, eenmaal volwassen, gevaarlijke dieren. Een mannelijke chimpansee heeft minimaal vijf keer de kracht van een volwassen mensenman zoals ik, om van zijn scherpe hoektanden maar te zwijgen. Chimpansees in het wild zijn voor de mens trouwens minder gevaarlijk dan chimpansees die in een reservaat of park wonen. In het wild kunnen ze wegvluchten, al wordt ook die biotoop heel ernstig door boomkap en stroperij bedreigd. In gevangenschap hebben de dieren die mogelijkheid niet, zelfs niet als hun park ruim is. Bovendien hebben chimpansees in gevangenschap met mensen te maken. Ze wéten dus maar te goed dat zij sterker zijn dan wij. Een aap in het wild heeft die ervaring niet.

Maar: in Dawn of the planet of the apes zitten drie mooie verzoeningsscènes, en het loont echt de moeite om dat apengedrag op die manier te zien.

U gaf daarnet u al aan dat de sociale vaardigheid om vrede te sluiten van bepaalde factoren afhangt. Welke zijn dat? En is het mogelijk om deze stelling te betrekken op de hoofdrolspelers in de internationale politiek?

Met name de persoonlijkheid van de hoofdfiguren speelt een zeer belangrijke rol bij primaten (orde van zoogdieren waartoe halfapen, apen en mensen behoren, red.).

Toegepast op internationale betrekkingen: men gaat ervan uit dat leiders hun hele volk en natie vertegenwoordigen. Officieel zal dat zeker waar zijn, maar in de praktijk gaat het steeds om een interactie tussen individuen. Het is het individu dat het verschil maakt.

Angela Merkel staat voor Duitsland. François Hollande voor Frankrijk. Maar als je naar die twee kijkt, en als je hun lichaamstaal bestudeert, weet je dat dit nooit iets zal worden. Hun persoonlijkheden klikken niet. Dat was heel anders tijdens de ambtstermijn van Sarkozy, de voormalige Franse president. Hij en Merkel toonden de bereidheid om rivaliteit te overwinnen en compromissen te bereiken. Hun persoonlijke relatie beïnvloedde de hele Europese sfeer. Het ging om de geëngageerde interacties tussen die twee, en om hun individuele kwaliteiten.

Reagan en Gorbatsjov, maar ook Nelson Mandela, Desmond Tutu en F.W. de Klerk. Hun persoonlijkheden zorgden dat er daadwerkelijk geschillen werden opgelost.

Op Youtube circuleren een aantal filmpjes over de ontmoetingen tussen de presidenten Poetin en Obama. Wie verzoeningsgedrag onderzoekt, ziet dat het met die twee nooit iets zal worden.

 

 

 

 

 

Willen ze niet, of kunnen ze niet? Kun je leren verzoenen?

Je kunt mensen niet dwingen om elkaar graag te mogen. Maar verzoenen kun je leren, dat is bewezen, onder meer via een experiment met makaken.

We hebben voor deze proef twee soorten makaken gebruikt: rhesusapen en beermakaken. De ene soort is agressief en niet verzoenend. De andere vertoont de tegenovergestelde kenmerken: vergevingsgezind, weinig agressie. De jongen van de twee soorten werden bij elkaar gezet en groeiden in elkaars gezelschap op. De aanvankelijk agressieve soort bleek meer tot verzoening bereid, ook nadat ze niet meer bij de andere soort zaten, maar alleen nog met hun eigen soort.

Bij de mens gelden diezelfde invloeden. Verzoeningsgezindheid wordt door opvoeding gestuurd. Net als aanleg tot agressie overigens.

De Amerikaanse onderzoekers Cheney en Seyfarth ontdekten dat als leden van verschillende bavianenfamilies met elkaar vechten, alle leden van die families kwaadgezinder maakte. Apen kijken goed toe als er gevochten wordt en krijgen een hekel aan de hele familie van een aap die het tegen hun verwanten heeft opgenomen. Dat is dus de neiging tot generalisatie. Omdat die ene slecht gedrag ten opzichte van mij heeft getoond, zullen al hun leden dat wel doen, is de redenering.

Ook in onze maatschappij komt deze generalisatie voor. Ik hoef je niet te vertellen dat dit gevaarlijk kan zijn, zeker als een hele etnische of religieuze groep schuld krijgt van iets wat enkele leden hebben gedaan.

Na-apen. Het komt ergens vandaan.

De Canadese psycholoog, Albert Bandura, heeft aangetoond hoe gemakkelijk kinderen agressie overnemen. Zet je een kind in een kamer met een grote pop en laat je dat kind alleen, dan zal het doorgaans rustig met die pop spelen. Als het kind echter gezien heeft hoe een volwassene die pop sloeg, trapte en uitschold, zal het kind de pop er ook van langs geven. Voorbeeldfuncties zijn cruciaal.

Toch kunnen individuen ook goede redenen hebben om niet te verzoenen, of om een verzoening uit te stellen?

Herinner je je schaakspelers Kasparov en Karpov? Hun rivaliteit was legendarisch. Ze konden elkaar niet luchten. De spanning tussen hen steeg wedstrijd na wedstrijd. Uiteraard ook omdat de media ervan genoten. De twee schaakmeesters speelden voor de wereldschaaktitel bijna honderd partijen tegen elkaar. Toen werd de partij beslecht. Kasparov was de winnaar. Karpov en Kasparov stonden op van hun tafel. Ze gaven elkaar de hand en sloegen een praatje. Heel gewoon zou je denken. Maar het was de eerste keer in twee jaar dat er tussen hen een vriendelijk contact plaatsvond. Er zijn momenten en omstandigheden waarin verzoening wordt onderdrukt, en andere waarin verzoening vrij gemakkelijk verloopt.

Als we ons best doen, zullen we dan, generatie na generatie, verzoenenender zijn ten opzichte van elkaar?

De wereld wordt steeds kleiner door alle internationale contacten die er tegenwoordig zijn. We leven mee met een tsunami in Japan, bijvoorbeeld, iets wat we vroeger niet dede, en ook niet konden, want we zagen nooit wat er gebeurd was. Nu zien we alles op televisie of op het internet. We zijn getuigen van het leed van mensen, van de verwoesting van hun bestaan. Die brug van informatie brengt volkeren dichter bij elkaar. En daarnaast is er natuurlijk de economische afhankelijkheid, die maakt dat de Chinese economie inzakt, als de Amerikaanse dit doet, en omgekeerd. Deze nabijheid en deze belangenverstrengeling maakt dat er meer reden is om de vrede te bewaren. Ik denk dat we, door deze factoren, dus met minder internationale conflicten te maken krijgen, en zullen krijgen. Want zoals ik eerder zei: hoe groter de wederzijdse afhankelijkheid, hoe groter het belang van verzoening.

Nb:

Lezers die waarnemen dat de ene kat zich met een andere verzoent, moeten niet aarzelen om dat gedrag te filmen. Het is goed mogelijk dat er tussen de ondersoorten – Siamese en andere – meer verschillen bestaan dan wordt aangenomen.

Screen Shot 2015-01-14 at 23.24.35Zéér beknopt bio Frans de Waal 1948 Den Bosch, Nederland Psycholoog, gedragsbioloog en primatoloog, verricht sinds 1970 onderzoek naar het sociale gedrag van apen Is hoogleraar psychologie aan de Emory University in Atlanta, USA Directeur van het Living Links Center (aan het Yerkes Primatencentrum) in Atlanta, USA Stond in de top 100 van de invloedrijkste mensen van het tijdschrift Time (2007 ) Schreef talrijke boeiende over het gedrag van verschillende apensoorten.

Een van zijn eerste boeken (1988) was ‘Verzoening, vrede stichten onder apen en mensen’; uitgegeven bij Het Spectrum, ISBN 902741999

De Bonobo en de tien geboden is een zeer recent werk, uitgegeven bij Atlas Contact. ISBN 9789025438830

FRANS DE WAAL